येत्या २० डिसेंबर पासून विदर्भातील बहिरम यात्रेला होणार प्रारंभ

दरवर्षी प्रमाणे यंदाही भाविक – भक्ताची राहणार रेकॉर्ड ब्रेक गर्दी …

अचलपूर (प्रतिनिधी)- सध्या विदर्भात ऋणमोचन आणि बहिरम येथील यात्रेला २० डिसेंबर पासून सुरू होणार आहे . विशेष म्हणजे बहिरमच्या यात्रेला लोकसंस्कृतीत वेगळे महत्त्व आहे. ही यात्रा दीड महिन्यांची असते. आणि ही परंपरा गेल्या अनेक शतकांपासून सुरू आहे. काहींच्या मते ती हजारो वर्षांपासून भरत आहे. यात्रा किंवा जत्रा ही विविध प्रदेशाच्या संस्कृतीचा एक भाग राहिली आहे. प्रत्येक प्रदेशागणिक यात्रांचे स्वरूप, महत्त्व आणि थाटमाट वेगवेगळा आहे. त्या-त्या भागातील धार्मिक व हंगामानुसार या यात्रांचा काळ ठरलेला असतो. प्रत्येक भागातील यात्रेच्या पद्धती निरनिराळ्या असल्या तरी भाव-भक्ती एकसारखीच असते. प्रत्येक यात्रेत-जत्रेत भरपूर मनोरंजन, मिठाई, खेळण्याची दुकाने, भिंगरीवाले, आकाश पाळणेवाले बघायला मिळतात; परंतु प्रत्येक ठिकाणचे एक खास महत्त्वही असते. पश्चिम महाराष्ट्रात खंडोबारायाच्या उत्सवात भंडाऱ्याची उधळण तर सातारा जिल्ह्यातील मांढरदेव येथील काळुबाईची यात्रा सर्विकडे प्रसिद्ध आहे आणि विदर्भात ऋणमोचन आणि बहिरम येथील यात्रेला २० डिसेंबर पासून सुरू होणार आहेत. त्यातही बहिरमच्या यात्रेला लोकसंस्कृतीत वेगळे महत्त्व आहे. देवदेवतांच्या नावाने केलेले नवस फेडण्यासाठी वा जलसे, तमाशा, कुस्त्या, लोककला यांच्यात मन रमवून घेण्यासाठी पाच-सात दिवस भरणाऱ्या यात्रा अनेक ठिकाणी आहेत. परंतु बहिरमची यात्रा दीड महिन्यांची असते आणि ही परंपरा गेल्या अनेक शतकांपासून सुरू आहे.
बहिरमची यात्रा साधारण ३५० वर्षांहून अधिक काळापासून भरते. काहींच्या मते ती हजारो वर्षांपासून भरत आहे. सातपुड्याच्या कुशीत वसलेले ‘बहिरम बुवा’ हे लोकदैवत आहे. या ठिकाणाबाबत एक आख्यायिकाही आहे. शंकर-पार्वती प्रवास करीत असताना एकदा या ठिकाणी थांबले होते. त्यावेळी निसर्गकुशीतील हे ठिकाण पार्वतीला आवडले. पार्वतीने शंकराला येथे दरवर्षी येण्याची गळ घातली. त्यावर शंकराने माझा एक अंश नेहमीसाठीच या ठिकाणी ठेवतो, असे सांगितले. शंकराचे रुद्ररूप असलेले हे ठिकाण ‘भैरवाचे ठिकाण’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. भैरवाचा अपभ्रंश होऊन कालांतराने हे ‘बहिरम’ नावाने ओळखले जाऊ लागले. या ठिकाणी शिव-पार्वतीने तीन दिवसांचा मुक्काम केला होता. त्यामुळे त्यांच्या स्नानासाठी दैवीशक्तीने खास काशीचे पाणी आणण्यात आले. त्या पाण्याचा इथला काशीतलाव प्रसिद्ध आहे. याशिवाय ज्या तलावातून पूर्वीच्या काळी भांडीकुंडी निघत होती, (ती भांडी घेतल्यानंतर ती परत करण्याची अट होती. काही व्यक्तींनी ती भांडी चोरून नेल्यामुळे तेथून भांडी येणे बंद झाल्याची आख्यायिका आहे.) तो ‘भांडी तलाव’ही येथे आहे; परंतु मृतावस्थेत. येथे विश्वमित्र, कपिल ऋषींनी काही दिवस तप केल्याचेही सांगितले जाते.
बहिरम बुवाचे मंदिर जवळपास १२५ फूट उंचीवर आहे. त्याच्या शेजारी गणेशाची आठ ते दहा फूट उंच सुंदर मूर्ती आहे. मंदिराच्या बाहेर दगडाचा नंदी आहे. दोन-अडीच एकराच्या परिघात हा मंदिर परिसर आहे. त्यानंतरच्या खालच्या बाजूस सुमारे १०० एकरांत यात्रा भरते. बहिरमबुवाची सध्याची मूर्ती भव्य दिसत असली, तरी पायथ्याशी एक दगडाचा चौथरा आहे. त्याखाली भैरव घोड्यावर बसलेले असल्याचे मानले जाते. आधी एका सुपारीएवढा देव तयार करण्यात आला होता. त्यावर शेंदूर, लोणी लावण्यात येत होते. शेंदूर, लोणी, दूध, तुपामुळे पुढे मोठी मूर्ती तयार झाल्याचेही काहीजण सांगतात. येथे नवस फेडण्यासाठी अनेक प्रदेशांतून लोक येतात. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी परिसरातील महिला येथे पूजेसाठी येतात. गुळ, फुटाणे, रेवड्या हा या देवाचा मुख्य प्रसाद आहे. पूर्वी येथील यात्रा नागदिवाळीपासून सुरू होत असे. कालांतराने त्यात बदल होत गेला. आता सरकारी आदेशानुसार २० डिसेंबर ते ३१ जानेवारी या काळात ही यात्रा भरते.या यात्रेच्या स्वरूपात काळानुरूप बदल झाला आहे. पूर्वी सरदार मंडळी आपापल्या शक्तीचे प्रदर्शन करीत होते. घोडे-सैनिकांसह राहुट्या टाकलेल्या असत. त्यानंतरच्या काळात गावोगावचे श्रीमंत, प्रतिष्ठित नागरिक राहुट्या, तंबू, डेरे टाकून येथे मुक्काम करीत असत.मोठ्या जेवणावळी उठत. त्यात खास मातीच्या भांड्यांमध्ये शिजवलेल मटण हा महत्त्वाचा ‘मेन्यू’ असे. या जेवणावळीत निमंत्रणाची गरज राहायची नाही. देवाला नवस केल्याप्रमाणे शाकाहारी जेवणावळीही उठायच्या. यात्रेचा हंगाम म्हणजे, शेतीच्या उत्पन्नाचे पैसे मिळणे सुरू होण्याचा काळ. त्यामुळे या यात्रेत आर्थिक उलाढालही मोठ्या प्रमाणात होते. पूर्वी बंड्या (बैलगाडी), दमणी, छकडे, रेंगी, शेतीची विविध औजारे, बैलबाजार, दोर अशा शेतीशी संबंधित वस्तूंची मोठी विक्री होत असे.ठिकठिकाणच्या प्रसिद्ध तयार वस्तू विक्रीसाठी येत असत. मातीची भांडी, लाकूड, बांबूच्या वस्तूंची विक्री होई. करमणुकीसाठी दंढार भरत असे. त्यानंतर तमाशांची फड रंगू लागले. परंतु कालांतराने त्यात वाईट प्रवृत्ती शिरल्या. लोकांदोलनानंतर तमाशे बंद झाले. आता लोककला, बाळमेळावा, शेतकरी जागृती, कृषिविषयक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते . यात्रा दीर्घकाळ चालत असल्याने पूर्वीच्या सरदारांनंतर इंग्रजांचे तालुका मामलेदार यात्राकाळात तेथेच तळ ठोकून बसत होते. अमरावती जिल्हा परिषदेच्यावतीने येथे आता कृषिविषयक प्रदर्शन भरविले जाते. यात्रेतून प्रबोधनाचाही प्रयत्न केला जात आहे. यात्राकाळात एका रविवारी येथे लाख-दोन लाख भाविकांची सहज गर्दी होते. गावसंस्कृतीपासून दुरावलेले शहरी भागातील अनेकजण यात्रेला आवर्जून येतात. तंबू, राहुट्यांमध्ये मुक्काम करत येथील जेवणाची लज्जत घेतात. यात्रेत खरेदी करतात. पुढील पिढीला यात्रा कशी असते हे दाखवतात आणि परतात. ३१ जानेवारी रोजी बहिरमची यात्रा संपते. पाल, तंबू, राहुट्या पडतात, त्या पुढील वर्षी परत येण्याचे वचन देतातच.

सध्या विदर्भात ऋणमोचन आणि बहिरम येथील यात्रेला २० डिसेंबर पासून सुरू होणार आहे . विशेष म्हणजे बहिरमच्या यात्रेला लोकसंस्कृतीत वेगळे महत्त्व आहे. ही यात्रा दीड महिन्यांची असते. आणि ही परंपरा गेल्या अनेक शतकांपासून सुरू आहे. काहींच्या मते ती हजारो वर्षांपासून भरत आहे. यात्रा किंवा जत्रा ही विविध प्रदेशाच्या संस्कृतीचा एक भाग राहिली आहे. प्रत्येक प्रदेशागणिक यात्रांचे स्वरूप, महत्त्व आणि थाटमाट वेगवेगळा आहे. त्या-त्या भागातील धार्मिक व हंगामानुसार या यात्रांचा काळ ठरलेला असतो. प्रत्येक भागातील यात्रेच्या पद्धती निरनिराळ्या असल्या तरी भाव-भक्ती एकसारखीच असते. प्रत्येक यात्रेत-जत्रेत भरपूर मनोरंजन, मिठाई, खेळण्याची दुकाने, भिंगरीवाले, आकाश पाळणेवाले बघायला मिळतात; परंतु प्रत्येक ठिकाणचे एक खास महत्त्वही असते. पश्चिम महाराष्ट्रात खंडोबारायाच्या उत्सवात भंडाऱ्याची उधळण तर सातारा जिल्ह्यातील मांढरदेव येथील काळुबाईची यात्रा सर्विकडे प्रसिद्ध आहे आणि विदर्भात ऋणमोचन आणि बहिरम येथील यात्रेला २० डिसेंबर पासून सुरू होणार आहेत. त्यातही बहिरमच्या यात्रेला लोकसंस्कृतीत वेगळे महत्त्व आहे.

देवदेवतांच्या नावाने केलेले नवस फेडण्यासाठी वा जलसे, तमाशा, कुस्त्या, लोककला यांच्यात मन रमवून घेण्यासाठी पाच-सात दिवस भरणाऱ्या यात्रा अनेक ठिकाणी आहेत. परंतु बहिरमची यात्रा दीड महिन्यांची असते आणि ही परंपरा गेल्या अनेक शतकांपासून सुरू आहे. बहिरमची यात्रा साधारण ३५० वर्षांहून अधिक काळापासून भरते. काहींच्या मते ती हजारो वर्षांपासून भरत आहे. सातपुड्याच्या कुशीत वसलेले ‘बहिरम बुवा’ हे लोकदैवत आहे. या ठिकाणाबाबत एक आख्यायिकाही आहे. शंकर-पार्वती प्रवास करीत असताना एकदा या ठिकाणी थांबले होते. त्यावेळी निसर्गकुशीतील हे ठिकाण पार्वतीला आवडले. पार्वतीने शंकराला येथे दरवर्षी येण्याची गळ घातली. त्यावर शंकराने माझा एक अंश नेहमीसाठीच या ठिकाणी ठेवतो, असे सांगितले. शंकराचे रुद्ररूप असलेले हे ठिकाण ‘भैरवाचे ठिकाण’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. भैरवाचा अपभ्रंश होऊन कालांतराने हे ‘बहिरम’ नावाने ओळखले जाऊ लागले. या ठिकाणी शिव-पार्वतीने तीन दिवसांचा मुक्काम केला होता. त्यामुळे त्यांच्या स्नानासाठी दैवीशक्तीने खास काशीचे पाणी आणण्यात आले. त्या पाण्याचा इथला काशीतलाव प्रसिद्ध आहे. याशिवाय ज्या तलावातून पूर्वीच्या काळी भांडीकुंडी निघत होती, (ती भांडी घेतल्यानंतर ती परत करण्याची अट होती. काही व्यक्तींनी ती भांडी चोरून नेल्यामुळे तेथून भांडी येणे बंद झाल्याची आख्यायिका आहे.) तो ‘भांडी तलाव’ही येथे आहे.

परंतु मृतावस्थेत. येथे विश्वमित्र, कपिल ऋषींनी काही दिवस तप केल्याचेही सांगितले जाते. बहिरम बुवाचे मंदिर जवळपास १२५ फूट उंचीवर आहे. त्याच्या शेजारी गणेशाची आठ ते दहा फूट उंच सुंदर मूर्ती आहे. मंदिराच्या बाहेर दगडाचा नंदी आहे. दोन-अडीच एकराच्या परिघात हा मंदिर परिसर आहे. त्यानंतरच्या खालच्या बाजूस सुमारे १०० एकरांत यात्रा भरते. बहिरमबुवाची सध्याची मूर्ती भव्य दिसत असली, तरी पायथ्याशी एक दगडाचा चौथरा आहे. त्याखाली भैरव घोड्यावर बसलेले असल्याचे मानले जाते. आधी एका सुपारीएवढा देव तयार करण्यात आला होता. त्यावर शेंदूर, लोणी लावण्यात येत होते. शेंदूर, लोणी, दूध, तुपामुळे पुढे मोठी मूर्ती तयार झाल्याचेही काहीजण सांगतात. येथे नवस फेडण्यासाठी अनेक प्रदेशांतून लोक येतात. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी परिसरातील महिला येथे पूजेसाठी येतात. गुळ, फुटाणे, रेवड्या हा या देवाचा मुख्य प्रसाद आहे. पूर्वी येथील यात्रा नागदिवाळीपासून सुरू होत असे. कालांतराने त्यात बदल होत गेला. आता सरकारी आदेशानुसार २० डिसेंबर ते ३१ जानेवारी या काळात ही यात्रा भरते.या यात्रेच्या स्वरूपात काळानुरूप बदल झाला आहे. पूर्वी सरदार मंडळी आपापल्या शक्तीचे प्रदर्शन करीत होते. घोडे-सैनिकांसह राहुट्या टाकलेल्या असत.

त्यानंतरच्या काळात गावोगावचे श्रीमंत, प्रतिष्ठित नागरिक राहुट्या, तंबू, डेरे टाकून येथे मुक्काम करीत असत.मोठ्या जेवणावळी उठत. त्यात खास मातीच्या भांड्यांमध्ये शिजवलेल मटण हा महत्त्वाचा ‘मेन्यू’ असे. या जेवणावळीत निमंत्रणाची गरज राहायची नाही. देवाला नवस केल्याप्रमाणे शाकाहारी जेवणावळीही उठायच्या. यात्रेचा हंगाम म्हणजे, शेतीच्या उत्पन्नाचे पैसे मिळणे सुरू होण्याचा काळ. त्यामुळे या यात्रेत आर्थिक उलाढालही मोठ्या प्रमाणात होते. पूर्वी बंड्या (बैलगाडी), दमणी, छकडे, रेंगी, शेतीची विविध औजारे, बैलबाजार, दोर अशा शेतीशी संबंधित वस्तूंची मोठी विक्री होत असे.ठिकठिकाणच्या प्रसिद्ध तयार वस्तू विक्रीसाठी येत असत. मातीची भांडी, लाकूड, बांबूच्या वस्तूंची विक्री होई. करमणुकीसाठी दंढार भरत असे. त्यानंतर तमाशांची फड रंगू लागले. परंतु कालांतराने त्यात वाईट प्रवृत्ती शिरल्या. लोकांदोलनानंतर तमाशे बंद झाले. आता लोककला, बाळमेळावा, शेतकरी जागृती, कृषिविषयक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते . यात्रा दीर्घकाळ चालत असल्याने पूर्वीच्या सरदारांनंतर इंग्रजांचे तालुका मामलेदार यात्राकाळात तेथेच तळ ठोकून बसत होते. अमरावती जिल्हा परिषदेच्यावतीने येथे आता कृषिविषयक प्रदर्शन भरविले जाते. यात्रेतून प्रबोधनाचाही प्रयत्न केला जात आहे. यात्राकाळात एका रविवारी येथे लाख-दोन लाख भाविकांची सहज गर्दी होते. गावसंस्कृतीपासून दुरावलेले शहरी भागातील अनेकजण यात्रेला आवर्जून येतात. तंबू, राहुट्यांमध्ये मुक्काम करत येथील जेवणाची लज्जत घेतात. यात्रेत खरेदी करतात. पुढील पिढीला यात्रा कशी असते हे दाखवतात आणि परतात. ३१ जानेवारी रोजी बहिरमची यात्रा संपते. पाल, तंबू, राहुट्या पडतात, त्या पुढील वर्षी परत येण्याचे वचन देतातच.

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to Top